فراتر از نیک و بد

خالد خسرو کتاب "پاسخ سنت به سکولاریسم در افغانستان" را در روزنامه هشت صبح بررسی و نقد کرده است. از خالد به خاطر نقد روش شناسانه عالمانه اش تشکر می کنم. کل نوشته خالد خسرو را در کاپی کردم.

خالد خسرو

بازار کتاب کابل شاهد یک کتاب خیلی خوب به نام "پاسخ سنت به سکولاریسم در افغانستان" به قلـــــم آقای یاسین رسولی بود. این کتاب، نوشته‫ی مستقل در باره‫ی ورود مدرنیته‫ی دولتی و سطحی به افغانستان و واکنش نظام سنتی به این بیگانه‫ی مهاجم و متکبر است. آقای رسولی که درس خوانده ی علوم سیاسی و روابط بین الملل در ایران است، با توجه به آموزش نظام مند و اکادمیک و منابع قابل توجهی تحقیق، توانسته موضوعات مهم و تاریخی افغانستان را بشگافد، و برای نخستین بار در چارچوب یک روش شناسی معتبر دانشگاهی به تحقیق در باره ی برخورد مدرنیته و سنت در افغانستان بپردازد. ویژگی مهم این تحقیق، شکستاندن فضای نانوشتن و فرهنگ شفاهی گری در میان دانش آموختگان افغانستان است. اگر به این سال ها نگاهی انداخته شود، دیریست که در حوزه ی علوم اجتماعی و روشنفکری، نویسنده و پژوهشگری به تحقیق نپرداخته و دروازه ی اندیشگری را سال ها کسی دق و الباب نکرده است. ویژگی خوب کتاب این است که از عهده ی توضیح و تشریح مفاهیم به خوبی بدر آمده، و کار تحقیق را به صورت منسجم، روشن و قابل قبول به سرانجام رسانده است.

فرصت این نیست که به صورت مفصل در این مجال کوتاه در باره ی این کتاب نوشته کنیم، و به صورت گذرا مهمترین نکات در باره‫ی نوشته‫ی آقای رسولی را مرور می کنیم.

1- بازشناسی گفتمان های بنیادگرا در قالب الگوی نظری عام
آقای رسولی با این فرض کتاب "پاسخ سنت به سکولاریسم" را آغاز کرده است که چرا افغانستان که روزگاری یکی از دولت های نوگرا را در منطقه داشت، جنبش به نام طالبان در آن ظهور کرد، بیش از شش سال زمام سیاسی افغانستان را به دست گرفت، و اکنون نیز از چالش های بسیار جدی سیاسی و اجتماعی در افغانستان به شمار می رود. به ویژه اگر از یاد نبریم که طالبان و طالبانیسم یک پدیده ی بیگانه نبوده و جنبش به شدت قومی و بنیادگرایانه و خشن است. نویسنده این نکته را واضح می سازد که ظهور جنبش های بنیادگرا در منطقه که پاسخ قوی به روند مدرنیزاسیون دولتی و تکنیکی اند، نوعی از مقابله جویی با نوسازی به سبک غربی را ایجاد کرد، و در میان توده های سرخورده از مدرنیته دم بریده و کاریکاتور شده، نیز مشروعیت یافت. البته، هر کشوری، جنبش های بنیادگرایانه ی آن شاخصه ها و ویژگی های خود را داراست که هدف کتاب پاسخ سنت به سکولاریسم، بازشناسی گفتمان های بومی و بنیادگرایانه و ساز و کار نفی کننده ی نوگرایی در آنها می باشد. اما، نویسنده ی کتاب برای این بازشناسی، تنها به روایت واقعات تاریخی و شکست دولت های ناکام نوگرا بسنده می کند، و نظریه تحلیلی برای بازشناسی تفاوت‫های گفتمان بنیادگرایانه در افغانستان با سایر کشورهای اسلامی از جمله ایران و پاکستان که ما با آنها از لحاظ فرهنگی و جغرافیایی هم مرز و همسایه هستیم، به وجود نمی آورد. برای همین، در پایان کتاب، ما با یک روایت عام از بنیادگرایی در منطقه سروکار داریم که باید از آن به عنوان جنبش فراگیر بنیادگرایی در تمام کشورهای اسلامی یاد کرد. از این رو، روایت های تاریخی پراکنده، مانع از بازشناسی بنیادگرایی بومی می شود. دو دلیل عمده می تواند برای بازگویی این کاستی مهم باشد: اول، استفاده از منابع پژوهشی عام و عدم توجه به زندگی و سرمنشای جنبش های بنیادگرا در افغانستان در چارچوب تطبیق نظریه و عمل؛ و دوم، فرار از ایجاد یک نظریه تحلیلی انتقادی در تمام کتاب برای شکست نوگرایی و تحلیل بنیادگرایی درافغانستان. خوب است کمی بیشتر این دو دلیل توضیح داده شود.

آقای رسولی، به عنوان یک پژوهشگر به منابعی در باره ی نوگرایی و بنیادگرایی به پارسی و کمی هم به زبان انگلیسی دسترسی دارد. دانش و پژوهش اکادمیک این خطر را دارد که موضوع به صورت عام بررسی شود، و با منطق استقرایی، استراتژی تحقیق به سوی عام سازی و رسیدن به نتیجه ی واحد و فارغ از مختصات و شاخصه‫های مکانی و زمانی، پیش برود. این روش، در پژوهش های علمی کلاسیک رواج داشته و مهمترین کاستی آن یک دست سازی و یکسان انگاری جوامع، شرایط و واقعیت های تاریخی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و... در تفکر و پژوهش است. آقای رسولی، به ناخودآگاه دچار این کاستی شده است. وقتی مبانی تحلیلی خود را معرفی می کند، از دانش عام و روش های یکسان تفکر در باره ی موضوع بنیادگرایی و سکولاریسم در افغانستان استفاده می نماید، ولی به خاطر وفاداری به بازشناسی و گفتمان های بومی، با نگاه و روایت تاریخی یا شرح حوادث تاریخی، سعی در تعادل میان نظریه و واقعیت‫های موجود دارد. اما، این تلاش راه به جایی نمی برد. یعنی، وقتی آقای رسولی به شرح وقایع تاریخی برای نشان دادن شکست نوگرایی در افغانستان می پردازد، ما خبری از تفاوت‫های بنیادگرایی در افغانستان با سایر کشورهای اسلامی نمی بینیم. حتا، ما یک نظریه پردازیی را مشاهده نمی کنیم که به جز از شرح بی طرفانه‫ی حوادث تاریخی، علت های شکست مدرنیته را در چارچوب تحلیل و نظریه‫ی کلان جامعه شناختی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی، قابل درک و گفتگو بسازد. به نظر من، کتاب پاسخ سنت به سکولاریسم از کمبود نظریه تحلیلی برای روشن شدن شکست نوگرایی و ظهور جنبش های بنیادگرا رنج می برد. این مساله را بیشتر مورد کاوش قرار خواهیم داد. اگرچه، آقای رسولی به نکته‫ی فهم در باب تحلیل بنیادگرایی در افغانستان دست یافته است، یعنی بازشناسی ویژگی های بومی بنیادگرایی و پاسخ آن به نوگرایی در افغانستان، اما، این فرضیه را در نوشته ی خود دنبال نکرده، ولی برای نگارنده این فرصت مساعد شده است تا نظر خود را در این باب ابراز بدارد. با توجه به تاریخ افغانستان، بنیادگرایی اگر از یک منظر واکنش یک جامعه سنتی به کمونیسم و نگرش‫های سنت ستیزانه و خیلی سطحی و بی‫ریشه و عوام زده و غرب زده‫ی جماعت تحصیلکرده در افغانستان بوده است، ولی از منظر دیگر، جنبش‫های ایدیولوژیک و سنتی در واکنش به نوگرایی، حرکت‫های سیاسی استراتژیک در منطقه بوده است.

اگر شما به قیام مردم جنوبی که در آن خانواده مجددی ها نقش اصلی را داشتند، نگاهی بیندازید، تحریکات و سازمان دهی انگلیس‫ها را به صورت ملموس مشاهده کرده می توانید. چنانچه، در قیام مردم شینواری که مجددی ها در آن نقش رهبری کننده را داشتند، لیستی از طرف مردم به امان الله خان تقدیم گردید که در یکی از بند های آن با صراحت آمده است که به استثنای نمایندگی حکومت بریتانیا، باقی همه نمایندگی های سیاسی خارجی مسدود گردد. این خواست، به صورت دقیق در راستای منافع انگلیس ها تنظیم شده بود، و تردیدی ندارم که باید احساسات سنتی مردم از طرف گروهی از خوانین و ملا ها به نفع بریتانیا مورد سوء استفاده قرار گرفته بود. برای همین، شکست امان الله خان، اگر از یک سو ریشه در شناخت سطحی و شکلی از نوگرایی و غربی سازی جوامع داشت، از سوی دیگر ریشه در اختلافات او با انگلستان و ضعف درونی او در برابر دسیسه های بریتانیا داشت.

جنبش های بنیادگرا در زمان جهاد نیز، به لحاظ سیاسی و ایدیولوژیک، جنبش های سازمان دهی شده در بازی بزرگ جنگ سرد میان غرب سرمایه داری لیبرال و سوسیال دموکرات، وسرمایه داری کمونیستی روسی بود، که باعث رشد جنبش های بنیادگرایانه در افغانستان و پاکستان گردید. برخلاف تصور آقای رسولی، این عامل در شکست نوگرایی در افغانستان سهمی بسیار بزرگ داشت. واکنش سنتی مردم در برابر اشغال شوروی سابق، یک مبارزه‫ی طبیعی هر کشوری برای آزادی، سربلندی و افتخار است، و تمام جوامع به صورت یکسان از این توانایی و آرمان برخوردار هستند. اما، نگارنده بر این باور است که جنبش های بنیادگرایی در افغانستان محصول تعاملات و خصومت‫های جنگ سرد بوده، و رهبران و سیاستمداران این جنبش ها در افغانستان، قدرت و مشروعیت خود را از این تعاملات و خصومت‫ها گرفته و احساسات سنتی توده ها را در قالب الگوها، احساسات کلیشه شده جمعی، نماد ها و تحریکات توده ای، شکل دادند. برای همین، جنبش های بنیادگرا در افغانستان، حتا طالبان، را نمی توان با جنبش های بنیادگرای اخوان المسلمین و فتح و جماعت اسلامی در اوایل ظهورش، در دهه های 60 ، 70 و 80 میلادی مقایسه کرد. بنیادگرایی در بسیاری از کشور های عربی و هم‫چنان ایران، پاسخ اسلام سنتی در قالب ایدیولوژی، به غرب زدگی بورژوازی شهری نو به دوران رسیده و فاصله طبقات شهری از چشم انداز ثروت، منابع و امکانات بود. تا هنوز نیز بنیادگرایی این وظیفه را بر دوش دارد، و برای نسل سوم مسلمانان در غرب، نوعی از پارانویای فرهنگی و اعتقادی یا هویت نو ظهور را به وجود آورده است. اما، بنیادگرایی در افغانستان، مشروعیت سیاسی برای الیگارشی های قدرت، جنگ بنیادگرایی نظامی پاکستان برای کنترول افغانستان و واکنش های سنتی و فاقد یک مبنای نظری و ایدیولوژی در میان توده ها است. البته، این را نیز باید بیفزایم که در یک مقطع جنبش های بنیاد گرا، تمایلات توده ای را برای مبارزه نیز به دنبال داشته است، و اعتقاد مبنای این مبارزه را شکل داده است. ولی، من این توده ها را قربانی یک جنگ استخباراتی، سیاسی، اقتصادی و نظامی در زمان جنگ سرد و در روند مبارزه با تروریزم می بینم.

2- کمبود الگوی تحلیلی و نظری در تحلیل شکست مدرنیته

نگارنده بر این نظر است که آقای رسولی در کتاب پاسخ سنت به سکولاریسم در تحلیل شکست مدرنیته و ساز و کار سنت در پاسخ به نوگرایی در افغانستان از کمبود یک نظریه تحلیلی و انتقادی رنج می برد. این کمبود به این معناست که نویسنده ی کتاب بایستی حواث تاریخی را نه از نگاه یک تاریخ دادن کلاسیک یا یک روزنامه نگار و روایتگر، مورد بررسی قرار می داد، بلکه از چشم انداز پژوهشگر متفکر بحث مدرنیته و سنت را دنبال می کرد. آقای رسولی به صورت ساده از وقایعی حرف می زند که شما در هر کتاب تاریخ پیدا کرده می توانید. مانند، قیام مردم علیه اصلاحات امان الله خان. این گونه تحلیل‫های تاریخی، کمکی برای به وجود آمدن الگو یا گفتمان تحلیلی برای شکست و یا موفقیت مدرنیته در افغانستان نمی کند. زیرا، کلی، غیر روشنگر و فاقد یک چارچوب برای درک حوادث و تاریخ است. کتاب پاسخ سنت به سکولاریسم، وقتی به مبانی نظری سکولاریسم، سنت، بنیادگرایی و مدرنیته می پردازد، ما یک نویسنده‫ی دانشمندی را می بینیم که الگوهای نظری را بصورت روشن، مفید و قابل استفاده شرح می‫دهد. این توقع، در بخش شکست مدرنیته و پویایی سیاسی و فرهنگی سنت و بنیادگرایی در افغانستان، نیز از نویسنده می رود. اما، نویسنده در دام شرح وقایع تاریخی گیر می افتد و خیلی ساده از یک تحلیل بنیادین، جدید و روشنگر صرف نظر می کند. لازم بود که نویسنده کتاب از منظر یکی از رشته های علوم انسانی و یا در قالب یک گفتمان بینا رشته ای، ازواقعه نگاری تاریخی فراتر می رفت، و بحث را به ساختار ها، سازوکار های درونی سنت و پاسخ آن در قالب بنیادگرایی، شکل گیری نخبگان سنتی و روحانی به عنوان یک طبقه قدرت با ویژگی های مشترک سیاسی و منافع، شکست نیروهای نوگرا از منظر تحلیل ایدیولوژی و عملگرایی موثر و یا غیر موثر این نیروها در افغانستان و..... می کشاند.

این مباحث، تحلیل‫های کتاب را عمق می بخشد، و گفتمان نوگرایی و سنت را به عنوان یک مبحث جدی در حوزه ی اندیشه مطرح می‫سازد. تحلیل نگارنده این است که مدرنیته در افغانستان، یک پدیده ی بیگانه است که به واسطه استعمار بر کشور های منطقه تحمیل گردید، نیرو های نوگرا، نوعی از بحران مشروعیت را در نظام سنتی خلق کردند، بدون این که بتوانند مناسبات مدرن را در بستر تحولات مادی، جایگزین مناسبات سنتی نمایند. آنها، سنت را یک نظام خرافی اجتماعی و فرهنگی قلمداد کردند که با خشونت دولتی می توانند آن را حذف کنند. این در حالی است که سنت یک نظام زندگی است که چیزی بیشتر از اعتقاد یا نظام اسطوره ای معنا بخش می باشد؛ سنت مناسبات اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و.... یک جامعه است که افراد بر اساس آن، مناسبات خود را سامان می دهند. ولی، نیرو های نوگرا با عملکرد شان، جامعه سنتی را به شدت رادیکال ساخته، گروه‫های سنتی و دینی را به سوی قدرت کشاندند، سلاح بدست گرفته دست به جنگ های خونین زدند. مدرنیته، بدون دگرگونی اجتماعی و اقتصادی در خارج از شهر ها، نتوانست به سرمشق مسلط در مناسبات مردم تبدیل شود. جالب این است که حتا نیروهای نوگرا، و از جمله نهاد دولت، حامل تناقض و دوپارگی ارزشی و ساختاری بوده اند. گروه های نوگرا، همزمان وفاداری شان را به ارزش ها و ساختارهای تباری و ایدیولوژی های مدرن اعلام داشته اند، و در عمل از محافظه کاری و مناسبات قبیله ای برای مشروعیت سیاسی حمایت کردند.

این مسایل، گوشه‫ی از تحلیل شکست مدرنیته، در چارچوب یک گفتمان بینا رشته ای، در افغانستان است. توقع ما از آقای رسولی این است که در ادامه ی تحقیقات خود، بحث های بیشتردر باره ی فرایند نوگرایی و تبدیل شدن آن به بخشی از روند تغییر نظام، ساختارها و ارزش ها، متمرکز بسازد.

شناسنامه کتاب:
پاسخ سنت به سکولاریسم در افغانستان(2001-1881)
نویسنده: یاسین رسولی
ناشر: ابراهیم شریعتی(عرفان) 1385
شماره گان: 3000 جلد

امروز ۵۹مین سال روز تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر است.

ارزشها و آرمانهایی این اعلامیه، جهانی است و فکر نمی کنم بدیل یا جایگزین دیگری داشته باشد.

اعلامیه اسلامی حقوق بشر قاهره را با آن مقایسه کنید که اعلامیه حقوق بشر نیست؛ گرچه هر چیز دیگری می تواند باشد!

هاتف در چند یادداشت اخیر درباره سنت دینی، اعتبار آن و رابطه آن با عقل و فطرت نوشته است. و دوستان دیگرهم با یادداشت‌ها به جنبه‌های این بحث دامن زده‌اند. من هم چندبار در پیام‌گیر خواستم نکته‌هایی را بنویسم که نشد چون در این دیار، فونت فارسی درست کار نمی‌کند و یا هنوز من عادت نکرده‌ام.

اصل گپ من این است که این بحث‌ها که هاتف عزیز و یا دوستان اهل نقد و نظر دیگر می‌کنند به فکر من بردن ذهن به بیراهه است و نوعی گم شدن یا گم کردن راه عقلانیت است. حتی بزرگانی مانند داکتر سروش، نصر، حامد ابو زید یا ... که می‌خواهند چارچوبی از عقلانیت مدرن را در بر دین کنند و از دین هم ناچار به تفکیک شده‌اند که آن بخش که "سنت" باشد مشکل دارد وگرنه اصل دین یا "ذاتی" آن گوهری است که فلان و فلان ...

ده سالی‌ست که با شوق و دل‌نگران این گونه بحث‌ها را دنبال کرده‌ام و آخر به این نتیجه رسیده‌ام که کل آنچه پروژه مدرن کردن دین گفه می‌شود یا هر نام بلند و بالای دیگر؛  راهی به بیراهه است؛ یعنی یک تلاش علمی و ذهنی است که از بنیاد درست نیست. قبول دارم که دین، امر مهمی در زندگی هر فرد است و در جامعه و در سیاست. در حدی که نمی‌توان نادیده گرفت. در سده‌های 16 تا 19 اروپا هم اکثر بزرگان اندیشه نه بی‌دین بودند و نه می‌خواستند دین را حذف کنند بسیاری از آنان حتی مثل روسو، جان لاک، ولتر، هگل، و ... هم به دنبال یک "دین راستین" و ایمان ناب بودند. مثل اینکه روسو می‌گفت: "من به مذهب بی‌منبر و محراب معتقد ام". ...اما آخر بحث‌ها در اروپا هم به جای تمرکز بر دین، به پی‌ریزی عقلانیت مدرن گشت که خود بی‌آنکه ربطی به دین داشته باشد حق است. یعنی بیشتر بحث‌های پس از عصر روشنگری نه حول دین بل حول عقلانیت مدرن وانکشاف آن پیش رقته است.

خوب حالا من به این پروژه بی‌باور استم که کسانی مانند داکتر سروش بتوانند دین درست و راستین را معرفی کنند. در واقع در این صورت او و یا کسانی که در این راه افتاده‌اند مثل هاتف خود ما، به نوعی سخن می‌گویند که گویا خود را در جایگاه پیشوای دینی یا عالم دین می‌ن‌شانند. یا حداقل در ذهن دین راستین را ترسیم می‌کنند و بعد که به جامعه نظرمی‌اندازند می‌گویند خوب تقصیر از مثلاً سنت است و گرنه....

گرچه دین پیراسته از پلشتی‌ها و ناپاکی‌هایی که در دوره‌های تاریخی بر آن چسپیده، ضرورت است اما این کار من یا هاتف یا سروش یا نصر حامد ابوزید نیست. این شاید اگر شدنی باشد کار یک پیشوای بزرگ دینی است یک امام یا پیامبر.

کار ما به عنوان یک پروژه فکری و علمی و همچنین یک پروژه اجتماعی و سیاسی، برای پیشرفت جامعه ما و برای بنیادگذاری زندگی نو، تبین عقلانیت مدرن و جنبه‌های آن است. اندیشه در باره‌ی آن و فهماندن و توضیح و توزیع آن در جامعه و بازسازی و نوسازی نهادهای اجتماعی بر اساس آن نوع از عقلانیت است. روشنفکر پیامبر نیست و اگر هم هنوز در جهان سوم نقش پیامبری برای خود قایل باشد این رسالت در مدرنیته است نه در دین.

آیا یک روشنفکر نباید حتی برای خود به گونه‌ی درست دیندار باشد یا به نوعی به ایمان راستین باور داشته باشد. به گمان من این شدنی‌ست اما به صورت کاملاً شخصی و فردی و این رفتار مذهبی ناب براثر درک همان عقلانیت مدرن است که خیلی خیلی بر پاکی و درستی و صداقت تکیه دارد و این براثر اصلاح فکر دینی نبوده است. روشنفکران اگر به تحربه ی گذشته‌ی خود نظر کنند که چگونه شد که به این احساس رسیده‌اند که این گونه دینداری درست نیست و آن گونه‌ی دیگر درست است. این معیارها را او از کجا آورده است؟ و در کجا تجربه کرده است و این گونه بحث کردن حاصل کدام عقلانیت است؟

بحث ما و تلاش ما باید اول سر حقانیت عقلانیت مدرن سکیولر و بعد سر امکان و چگونگی آوردن مدرنیته در جامعه‌ی‌ گرفتار در بند‌های سنت باید باشد. وگرنه حاصل همه‌ی بحث‌ها فقط سرچرخ (سرگیجه) کردن خود و دیگران است و بس.

حفیظ منصور در پیام مجاهد مقاله یی در تجلیل از حبیب الله کلکانی نوشته و جالب تر این که منصور از بررسی تاریخی آن فراتر رفته و این واقعه تاریخی را با رویکرد قومی به مسایل دوره جهاد و مقاومت در برابر طالبان و حتی مسایل امروز کشانده است. و حتی نسبت به نیات امان الله برای نوسازی افغانستان با تردید نگریسته است.

قصد نقد نوشته منصور را ندارم. اما می اندیشم اگر افغانستان با ایده های امان الله ساخته می شد، چی می شد. و اگر امارت حبیب الله کلکانی معروف به بچه سقاو دوام می یافت افغانستان به چه روزی در می آمد؟ شما راه کدام را می پسندید؟ راه امان الله یا ...؟ آنچه امان الله به عنوان پیشتاز نوسازی مدرن و سکیولار انجام داد و اگر موفق می شد کسی بر او  انتقادی روا نمی داشت مانند هم دوره هایش در ایران و کمال آتاتورک در ترکیه.

چندی پیش از آرامگاه آتاتورک بازدید کردیم و تاج گلی هم با مراسم نظامی خاص آن گذاشتیم و در آن مراسم به این خیال بودم که اگر امان الله موفق می شد مثل آتاتورک، افغانستان حالا به کجا می رسید و هیات های خارجی که به کابل می آیند و کم هم نیستند بر آرمگاه او می رفتند و تاج گل می گذاشتند و ادای احترام به او و به یک افغانستان مدرن می کردند.

ترکیه پیشرفت می کند چون نگاه به اروپا دارد و افغانستان پس می ماند چون نگاه به پاکستان دارد که نه توسعه بلکه صادرکننده الگوهای ضد توسعه است.

گرچه نوسازان اولیه افغانستان هم به اروپا نظر داشتند اما در دو ـ سه دهه اخیر و از برکت جهاد الگوی ذهنی و راه عملی و همه اندیشه و رفتار اهل سیاست کم کم پاکستانی شده است و آیا این راه به توسعه خواهد برد؟

"من اینجا ایستاده ام، بدون اینکه کار دیگری از من ساخته باشد."

این گفتار مارتین لوتر در آخرین دفاعیه اش است که هر گونه سازش با کلیسای رسمی را رد می کند.

یان هوس که از هواداران اصلاح کلیسا بود در 1415 هنگامی که به جرم ارتداد او را به چوبه ای آدم سوزی بسته بودند تا بسوزانند، روستایی ای پیش آمد و پشته ای هیمه بر خرمن سوزاننده او افکند. یان هوس با دیدن او با حیرت فریاد زد: ای سادگی مقدس!

       آشوری، در حاشیه "چنین گفت زرتشت" 357: 1381

 یکشنبه تلوزون لمر تصویر چهار جوانی را که به جرم دست داشتن در عملیات انتحاری دستگیر شده بودند را نشان داد و با دو تن شان که دانشجوی دانشگاه کابل بودند مصاحبه کرد. هر دو به صراحت گفتند ما کاری جز "جهاد" نکرده ایم.

 قداست زدایی از استقلا مهم است چراکه  یک ترم علمی نیست و اگر می بود ...

مقاله قبلی و این یکی٬ بخشی از تحقیق دانشگاهی است که سال ۱۳۸۳ انجام دادم و فکر کردم اگر خلاصه یی از بعضی مطالب مرتبط با اندیشه روز را در این صفجه بیاورم خالی از فایده نباشد و شاید این یکی از راههای گریز از نوشتن در باره مسایل فعلی و بهانه حضور در جمع دوستان باشد٬ زمانی که فرصت نوشتن نیست.

امروز ۷ ثور است و صبا ۸ ثور. در ۷ ثور ۱۳۵۸ "انقلاب کبیر" خلقی ها و در ۸ ثور ۱۳۷۱ هم مجاهدین وارد کابل شدند. سالها ۷ ثور تجلیل می شد. و این روزها در کابل هم برای تجلیل از ۸ ثور آمادگی گرفته می شود. آیا در این دو روز واقعه یی رخ داده است که باید به آن افتخار کنیم؟

اين نوشته نقدي بر بيانيه روشنفكران افغان درپرونده عبدالرحمن نشر شده در سایت آسمایی است.

روزنامه ی دانمارکی کاریکاتوری چاپ کرد که تاکید کند اسلام دین جنگ و خشونت است و ...

باسلام به دوستان و تشکر از اسد بودا بخاط مقاله پرمحتوا و علمی اش در وبلاگ"دردهای دلم".  اما من در چند نکته که بیشتر به ...